Vì sao Philippines nói tiếng Anh: lịch sử của một chính sách

Tiếng Anh ở Philippines không phải thứ tự nhiên mà có. Nó là kết quả của một chính sách giáo dục được triển khai rất có tổ chức từ đầu thế kỷ 20, và chính sách ấy đã định hình nền kinh tế của nước này theo những cách mà người đặt ra nó không lường trước.

Ba trăm năm Tây Ban Nha mà không phổ cập tiếng Tây Ban Nha

Bắt đầu từ giai đoạn trước.

Philippines nằm dưới chế độ thuộc địa Tây Ban Nha từ năm 1565 tới năm 1898.

Nhưng tiếng Tây Ban Nha chưa bao giờ trở thành ngôn ngữ của đa số dân.

Giáo hội truyền đạo chủ yếu bằng chính các ngôn ngữ bản địa.

Giáo dục bằng tiếng Tây Ban Nha chỉ dành cho một nhóm nhỏ.

Vì thế sau hơn ba thế kỷ, phần lớn dân vẫn nói tiếng mẹ đẻ của mình.

Đây là điểm khác biệt lớn so với châu Mỹ Latinh: cùng một đế quốc, cùng khoảng thời gian, nhưng kết quả ngôn ngữ hoàn toàn khác nhau — vì cách tổ chức giáo dục và truyền đạo khác nhau.

Chính sách giáo dục đại chúng từ năm 1901

Phần bước ngoặt.

Sau năm 1898, Philippines chuyển sang dưới quản lý của Mỹ.

Một hệ thống trường công được xây dựng với quy mô toàn quốc.

Nhóm giáo viên đầu tiên từ Mỹ tới vào năm 1901.

Tiếng Anh được chọn làm ngôn ngữ giảng dạy trong hệ thống này.

Trường học được mở tới cả các thị trấn nhỏ và vùng xa.

Khác biệt then chốt nằm ở quy mô: đây là chính sách phổ cập chứ không phải giáo dục cho tầng lớp trên, và chính điều đó khiến tiếng Anh lan rộng nhanh hơn tiếng Tây Ban Nha trong ba thế kỷ trước đó.

Vì sao tiếng Anh được chọn thay vì một tiếng bản địa

Phần lý do thực tế.

Philippines có hơn một trăm bảy mươi ngôn ngữ khác nhau.

Không ngôn ngữ bản địa nào được nói bởi đa số áp đảo.

Chọn một tiếng bản địa sẽ tạo ra tranh chấp giữa các vùng.

Tiếng Anh là lựa chọn không thuộc về vùng nào cả.

Nó cũng là ngôn ngữ của bộ máy hành chính lúc đó.

Lập luận này vẫn được nhắc tới cho tới nay: ở một quần đảo có hàng trăm cộng đồng ngôn ngữ, một ngôn ngữ chung không thuộc về ai lại ít gây tranh cãi hơn một ngôn ngữ thuộc về một vùng.

Hiến pháp 1987 và thế song ngữ hiện nay

Phần pháp lý.

Hiến pháp năm 1987 quy định tiếng Filipino là ngôn ngữ quốc gia.

Tiếng Filipino và tiếng Anh là hai ngôn ngữ chính thức.

Tiếng Tây Ban Nha mất vị thế ngôn ngữ chính thức theo bản hiến pháp này.

Các ngôn ngữ vùng được công nhận là ngôn ngữ chính thức hỗ trợ tại vùng của mình.

Hiến pháp cũng đặt mục tiêu phát triển tiếng Filipino làm ngôn ngữ của giáo dục.

Đây là một thế cân bằng có chủ đích: giữ tiếng Anh vì lợi ích thực tế, đồng thời xây dựng một ngôn ngữ quốc gia để tạo bản sắc chung — và căng thẳng giữa hai mục tiêu đó vẫn còn tới nay.

Tiếng Anh trong đời sống thật

Phần thực tế sử dụng.

Tiếng Anh là ngôn ngữ của văn bản pháp luật và tài liệu hành chính.

Nó cũng là ngôn ngữ giảng dạy chính ở bậc đại học.

Biển báo, hợp đồng và biểu mẫu thường bằng tiếng Anh.

Trong giao tiếp hằng ngày, người ta trộn tiếng Anh với tiếng bản địa.

Mức độ thành thạo khác nhau nhiều giữa thành thị và nông thôn.

Điểm cuối rất đáng lưu ý với người chuẩn bị sang: ở Metro Manila và các thành phố lớn, dùng tiếng Anh gần như không gặp trở ngại; ở vùng nông thôn thì tiếng bản địa vẫn là ngôn ngữ chính của đời sống.

Hệ quả kinh tế của chính sách ngôn ngữ

Phần kinh tế.

Lực lượng lao động nói tiếng Anh là lợi thế cạnh tranh của Philippines.

Ngành dịch vụ gia công phát triển mạnh nhờ lợi thế này.

Điều dưỡng, thuyền viên và nhiều nghề khác xuất khẩu lao động được nhờ tiếng Anh.

Ngành dạy tiếng Anh cho học viên nước ngoài cũng hình thành từ đó.

Ba ngành này cộng lại là một phần lớn của nền kinh tế.

Đây là hệ quả mà chính sách ban đầu không hề nhắm tới: một quyết định giáo dục từ đầu thế kỷ 20 đã trở thành nền tảng cho mô hình kinh tế của Philippines một trăm năm sau.

Mặt trái của mô hình song ngữ

Phần cân bằng.

Học bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ gây khó khăn ở những năm đầu.

Nhiều nghiên cứu giáo dục chỉ ra trẻ học tốt hơn khi bắt đầu bằng tiếng mẹ đẻ.

Vì thế Philippines đã áp dụng chương trình dạy bằng tiếng mẹ đẻ ở lớp đầu tiểu học từ năm 2012.

Chính sách này cũng gây tranh luận và nhiều lần được điều chỉnh.

Cân bằng giữa tiếng mẹ đẻ, tiếng Filipino và tiếng Anh vẫn là chủ đề mở.

Đây là bài toán mà mọi nước đa ngôn ngữ đều gặp: ngôn ngữ nào giúp trẻ học tốt nhất và ngôn ngữ nào giúp trẻ có việc làm tốt nhất không nhất thiết là cùng một ngôn ngữ.

Ý nghĩa với người Việt quan tâm

Phần thực dụng, khép bài.

Tiếng Anh dùng được trong hầu hết giao dịch chính thức ở Philippines.

Học một ít tiếng bản địa vẫn rất có ích trong đời sống hằng ngày.

Giọng và cách dùng từ ở đây có đặc thù riêng, cần thời gian quen.

Văn bản pháp lý và hợp đồng thường bằng tiếng Anh, nên đọc được là lợi thế lớn.

Thông tin chính thức nên tra ở trang của cơ quan có thẩm quyền Philippines.

Với người học tiếng Anh, điều đáng biết là: tiếng Anh ở Philippines là một biến thể có bản sắc riêng chứ không phải bản sao của tiếng Anh Mỹ, với từ vựng và cách diễn đạt hình thành qua hơn một thế kỷ sử dụng tại chỗ.

Chính sách ngôn ngữ của Philippines là một trong những ví dụ rõ nhất về việc một quyết định giáo dục có thể định hình cả một nền kinh tế. Tiếng Anh ở đây không phải di sản thụ động mà là kết quả của việc mở trường tới tận thị trấn nhỏ từ hơn một thế kỷ trước. Các bài tiếp theo trong chuyên mục này đi vào bản đồ ngôn ngữ thật, hệ thống giáo dục và ngành dạy tiếng Anh cho người nước ngoài.