Ngập ở Manila không chỉ vì mưa to. Đó là kết quả cộng dồn của địa hình trũng, một hệ thống thoát nước được thiết kế cho thành phố nhỏ hơn nhiều, quá trình bê tông hoá, rác chặn dòng chảy — và cả việc mặt đất ở một số khu vực đang lún dần xuống.
- Cơn bão Ketsana, tên địa phương là Ondoy, gây mưa cực lớn trong vài giờ và ngập diện rộng ở Metro Manila vào tháng 9 năm 2009.
- Sông Pasig chảy qua trung tâm Metro Manila, nối hồ Laguna de Bay với vịnh Manila.
- Một phần hệ thống thoát nước của thành phố có từ thời thuộc địa và được xây cho quy mô dân số nhỏ hơn nhiều.
- Một số khu vực quanh vịnh Manila được ghi nhận có hiện tượng lún đất liên quan tới khai thác nước ngầm.
Địa hình: thành phố nằm giữa hồ và vịnh
Bắt đầu từ vị trí.
Metro Manila nằm trên một dải đất giữa vịnh Manila và hồ Laguna de Bay.
Sông Pasig nối hai vùng nước đó và chảy xuyên qua trung tâm thành phố.
Nhiều khu vực của thành phố nằm rất thấp so với mực nước biển.
Khi triều cường trùng với mưa lớn, nước khó thoát ra vịnh.
Hồ Laguna de Bay cũng dâng lên sau mưa lớn ở lưu vực phía đông.
Đây là tình huống kẹp hai đầu: nước mưa từ trên đổ xuống trong khi cả vịnh lẫn hồ đều dâng, nên hệ thống thoát nước không còn chỗ để xả.
Hệ thống thoát nước không theo kịp quy mô thành phố
Phần hạ tầng.
Một phần hệ thống cống hiện nay có từ thời thuộc địa.
Nó được thiết kế cho một thành phố có dân số nhỏ hơn rất nhiều.
Các kênh thoát nước nội đô bị thu hẹp dần do xây dựng hai bên.
Nhiều đoạn kênh bị lấp hoặc chuyển thành đường.
Việc mở rộng hệ thống rất tốn kém vì phải đào dưới đô thị đông đúc.
Đây là vấn đề của mọi đô thị lớn phát triển nhanh: hạ tầng ngầm là thứ khó nâng cấp nhất và cũng là thứ ít được thấy nhất, nên thường bị hoãn lại lâu nhất.
Bê tông hoá và mất diện tích thấm nước
Phần đô thị hoá.
Đất trống và ruộng hấp thụ một phần nước mưa.
Mặt bê tông và nhựa đường thì không thấm.
Càng nhiều bề mặt cứng thì càng nhiều nước chảy thẳng vào cống.
Lượng nước dồn vào cống trong thời gian ngắn tăng lên rất nhanh.
Các vùng ngoại vi mới đô thị hoá cũng góp nước chảy về trung tâm.
Điểm cuối rất quan trọng khi bàn về giải pháp: ngập ở trung tâm nhiều khi là hệ quả của việc xây dựng ở vùng cao hơn phía thượng lưu, nên sửa ở trung tâm không đủ.
Rác và dòng chảy
Phần quản lý đô thị.
Rác thải chặn cống và kênh là nguyên nhân được nhắc tới liên tục.
Nhựa dùng một lần chiếm tỉ trọng lớn trong rác trôi nổi.
Các đợt vớt rác trên kênh được tổ chức thường xuyên trước mùa mưa.
Nhưng lượng rác phát sinh vẫn vượt năng lực thu gom ở nhiều khu.
Cộng đồng sống ven kênh vừa là nguồn rác vừa là nhóm chịu ngập nặng nhất.
Điểm cuối cho thấy vấn đề không thuần tuý là ý thức: nhiều khu ven kênh không có dịch vụ thu gom rác thường xuyên, nên hành vi của người dân ở đó phản ánh thiếu hụt hạ tầng hơn là thiếu hụt ý thức.
Lún đất: nguyên nhân ít được nói tới
Phần địa chất.
Khai thác nước ngầm quá mức làm các tầng đất bị nén lại.
Kết quả là mặt đất lún dần xuống theo thời gian.
Một số khu vực quanh vịnh Manila được ghi nhận có hiện tượng này.
Lún đất làm mực nước biển tương đối dâng nhanh hơn ở nơi đó.
Đê và tường chắn được xây theo cao độ cũ sẽ mất tác dụng dần.
Đây là loại vấn đề tích luỹ chậm nên dễ bị bỏ qua: lún đất không gây ra trận ngập nào cụ thể, nhưng nó làm mọi trận ngập trong tương lai nặng thêm một chút.
Trận ngập năm 2009 và những gì đã làm sau đó
Phần bước ngoặt.
Tháng 9 năm 2009, cơn bão Ketsana gây mưa cực lớn trong vài giờ.
Nhiều khu vực của Metro Manila ngập sâu và nhanh.
Sự kiện này làm thay đổi cách nhìn về rủi ro ngập đô thị.
Các dự án quản lý lũ và cải tạo kênh được đẩy mạnh sau đó.
Việc di dời cộng đồng sống ven kênh cũng được triển khai.
Di dời là phần khó nhất của mọi chương trình chống ngập đô thị: nó liên quan tới chỗ ở, việc làm và trường học của hàng chục nghìn hộ, nên không thể làm nhanh dù lý do kỹ thuật rất rõ ràng.
Sống ở Manila trong mùa mưa
Phần thực dụng.
Tra xem khu mình ở có nằm trong danh sách điểm ngập thường xuyên không.
Chọn nhà ở tầng trên nếu ở khu vực trũng.
Theo dõi cảnh báo mưa theo màu, không chỉ theo dõi tín hiệu bão.
Biết các tuyến đường hay ngập để tránh khi di chuyển.
Dự phòng thời gian đi lại rất rộng trong ngày mưa lớn.
Kinh nghiệm chung của người sống ở đây: trong ngày mưa lớn, quyết định quan trọng nhất là có ra khỏi nhà hay không, vì khi đã kẹt giữa đường thì không còn lựa chọn nào tốt.
Vì sao vấn đề khó giải
Phần khép bài.
Nguyên nhân gây ngập gồm nhiều lớp chồng lên nhau.
Sửa một lớp mà không sửa các lớp khác thì hiệu quả hạn chế.
Nhiều biện pháp cần phối hợp giữa nhiều đơn vị hành chính.
Metro Manila gồm nhiều thành phố riêng biệt về hành chính.
Nước thì không dừng ở ranh giới hành chính.
Câu cuối là gốc rễ của vấn đề quản trị: lưu vực thoát nước không trùng với ranh giới thành phố, nên chống ngập buộc phải là việc của cả vùng chứ không của từng thành phố.
Ngập ở Metro Manila là ví dụ điển hình của một vấn đề đô thị có nhiều nguyên nhân cùng lúc. Mưa lớn chỉ là yếu tố kích hoạt; địa hình, hạ tầng cũ, bê tông hoá, rác và lún đất mới là những thứ quyết định mức độ nghiêm trọng. Hiểu đủ các lớp đó cũng là cách đọc đúng mọi tin tức về ngập ở đây, thay vì quy hết cho lượng mưa của một ngày.
Vì sao Metro Manila hay ngập?
Vì nhiều nguyên nhân chồng lên nhau: thành phố nằm thấp trên dải đất giữa vịnh Manila và hồ Laguna de Bay, hệ thống thoát nước một phần có từ thời thuộc địa và xây cho quy mô nhỏ hơn nhiều, bề mặt bê tông không thấm nước, rác chặn kênh cống, và một số khu vực đang lún đất.
Lún đất ảnh hưởng thế nào tới ngập?
Khai thác nước ngầm quá mức làm các tầng đất bị nén và mặt đất lún dần, khiến mực nước biển tương đối dâng nhanh hơn ở nơi đó và làm đê, tường chắn xây theo cao độ cũ mất tác dụng dần. Nó không gây ra trận ngập cụ thể nào nhưng làm mọi trận ngập tương lai nặng thêm.
Trận ngập năm 2009 có ý nghĩa gì?
Cơn bão Ketsana tháng 9 năm 2009 gây mưa cực lớn trong vài giờ và ngập sâu nhanh ở nhiều khu vực Metro Manila, làm thay đổi cách nhìn về rủi ro ngập đô thị. Sau đó các dự án quản lý lũ, cải tạo kênh và di dời cộng đồng ven kênh được đẩy mạnh.
Sống ở Manila mùa mưa cần lưu ý gì?
Tra xem khu mình ở có nằm trong danh sách điểm ngập thường xuyên không, chọn nhà tầng trên nếu ở khu trũng, theo dõi cảnh báo mưa theo màu chứ không chỉ tín hiệu bão, biết các tuyến đường hay ngập. Trong ngày mưa lớn, quyết định quan trọng nhất là có ra khỏi nhà hay không.
