Một đất nước có hai mươi cơn bão mỗi năm vẫn có thể thiếu nước. Nghe mâu thuẫn, nhưng đó chính là điều Philippines gặp theo chu kỳ vài năm một lần — và những đợt thiếu nước ấy ảnh hưởng tới nông nghiệp, nguồn điện và cả nước sinh hoạt của vùng thủ đô.
- Hiện tượng El Niño thường làm lượng mưa ở Philippines giảm, còn La Niña thường làm mưa nhiều hơn bình thường.
- Phần lớn nước sinh hoạt cho Metro Manila đến từ một hệ thống hồ chứa nằm ở tỉnh phía bắc thành phố.
- Vào tháng 3 năm 2019, nhiều khu vực của Metro Manila bị gián đoạn cấp nước khi mực nước hồ xuống thấp.
- Cơ quan khí tượng Philippines công bố dự báo về chu kỳ El Niño và La Niña cho từng mùa.
Vì sao nước nhiều mưa vẫn thiếu nước
Bắt đầu từ nghịch lý.
Lượng mưa cả năm ở Philippines rất lớn, nhưng phân bố không đều theo thời gian.
Phần lớn lượng mưa đổ xuống trong vài tháng mùa mưa.
Nước mưa chảy nhanh ra biển vì địa hình dốc và đảo hẹp.
Khả năng trữ nước phụ thuộc vào hồ chứa, mà số lượng hồ có hạn.
Vì thế mùa khô kéo dài hơn bình thường là đủ gây thiếu nước.
Đây là đặc điểm chung của nhiều quần đảo: tổng lượng nước không thiếu, nhưng thời điểm nước tới và khả năng giữ lại mới là vấn đề.
El Niño và La Niña: chu kỳ vài năm một lần
Phần cơ chế.
El Niño và La Niña là hai pha của một chu kỳ khí hậu ở Thái Bình Dương.
Chu kỳ này liên quan tới nhiệt độ mặt nước biển và hướng gió trên đại dương.
Khi El Niño xuất hiện, lượng mưa ở Philippines thường giảm.
Khi La Niña xuất hiện, mưa thường nhiều hơn bình thường.
Chu kỳ lặp lại không đều, thường cách nhau vài năm.
Điểm hữu ích với người lập kế hoạch là chu kỳ này dự báo được trước vài tháng: cơ quan khí tượng công bố dự báo mùa, và nông dân lẫn ngành điện đều dùng nó để chuẩn bị.
Nước sinh hoạt cho vùng thủ đô
Phần đô thị.
Phần lớn nước sinh hoạt cho Metro Manila đến từ một hệ thống hồ chứa phía bắc.
Cùng hệ thống này còn phục vụ tưới tiêu và phát điện.
Khi mực nước xuống thấp, ba nhu cầu đó cạnh tranh với nhau.
Tháng 3 năm 2019, nhiều khu vực của thành phố bị gián đoạn cấp nước.
Sự kiện đó thúc đẩy các dự án bổ sung nguồn nước cho vùng thủ đô.
Đây là rủi ro cấu trúc của mọi đô thị lớn phụ thuộc một nguồn: hệ thống hoạt động tốt trong điều kiện bình thường nhưng không có đệm khi gặp năm khô bất thường.
Hạn hán và nông nghiệp
Phần nông thôn.
Lúa là cây trồng nhạy cảm nhất với thiếu nước tưới.
Các đợt El Niño mạnh làm giảm sản lượng ở nhiều vùng cùng lúc.
Vùng nội địa Mindanao từng chịu hạn nặng trong các đợt El Niño gần đây.
Giảm sản lượng trong nước dẫn tới tăng nhập khẩu lương thực.
Giá gạo trong nước vì thế nhạy với diễn biến thời tiết.
Đây là chỗ thời tiết chuyển thẳng thành chính sách: một đợt hạn kéo dài không chỉ là vấn đề nông nghiệp mà thành vấn đề giá cả và ngân sách của cả nước.
Hạn và nguồn điện
Phần năng lượng.
Thuỷ điện chiếm một phần trong cơ cấu nguồn điện của Philippines.
Khi hồ chứa cạn, sản lượng thuỷ điện giảm.
Nhu cầu điện lại tăng trong mùa nóng vì điều hoà.
Hai yếu tố ngược chiều này có thể dẫn tới thiếu công suất.
Điện địa nhiệt thì ít phụ thuộc vào thời tiết hơn nhiều.
Đây là lý do cơ cấu nguồn điện đa dạng có giá trị thật: một nước có cả thuỷ điện lẫn địa nhiệt chịu được năm hạn tốt hơn nhiều so với nước chỉ dựa vào một loại.
Nước ngầm và giới hạn của nó
Phần nguồn dự phòng.
Khi nước mặt thiếu, người ta chuyển sang khai thác nước ngầm.
Nhưng khai thác quá mức gây lún đất ở vùng đồng bằng.
Ở vùng ven biển, nó còn gây xâm nhập mặn vào tầng nước ngọt.
Tầng nước bị nhiễm mặn rất khó phục hồi.
Vì thế nước ngầm là nguồn dự phòng có giới hạn rõ ràng.
Chuỗi nhân quả này khép lại với vấn đề đã bàn ở bài trước: giải bài toán thiếu nước bằng nước ngầm lại làm nặng thêm bài toán ngập vì lún đất — hai vấn đề tưởng đối lập nhưng nối với nhau.
Ứng phó ở cấp hộ gia đình
Phần thực dụng.
Nhiều hộ gia đình ở Philippines có bể chứa nước dự phòng.
Lịch cắt nước luân phiên được công ty cấp nước thông báo trước.
Trong mùa khô nên kiểm tra rò rỉ đường ống trong nhà.
Hộ ở chung cư phụ thuộc hoàn toàn vào bể chứa của toà nhà.
Thông tin về lịch cấp nước do đơn vị cấp nước của khu vực công bố.
Với người thuê nhà, đây là câu nên hỏi trước khi ký: toà nhà có bể chứa dự phòng bao nhiêu và cấp được bao lâu khi nguồn bị gián đoạn.
Hai thái cực của cùng một vấn đề
Phần khép bài.
Philippines phải xử lý cả thừa nước lẫn thiếu nước trong cùng một năm.
Mùa mưa là bài toán thoát nước và chống ngập.
Mùa khô là bài toán trữ nước và phân bổ.
Hai bài toán này cần hai loại hạ tầng khác nhau.
Nhưng chúng dùng chung một ngân sách và một bộ máy.
Đây là mâu thuẫn ưu tiên rất thực tế: sau một mùa ngập, sức ép chính trị dồn vào chống ngập; sau một mùa hạn, nó chuyển sang trữ nước — và việc giữ cả hai hướng chạy song song mới là thử thách thật.
Nước ở Philippines là vấn đề hai chiều, và nhìn một chiều thì không hiểu được. Cùng một hệ thống hồ chứa vừa phải hứng lũ mùa mưa vừa phải giữ nước cho mùa khô, và cùng một cơ quan phải lo cả hai. Chu kỳ El Niño và La Niña thì quyết định năm nào nghiêng về phía nào — nên dự báo chu kỳ đó là một trong những thông tin có giá trị nhất mà ngành khí tượng nước này cung cấp.
Vì sao nước nhiều mưa như Philippines vẫn thiếu nước?
Vì lượng mưa lớn nhưng phân bố không đều, phần lớn đổ xuống trong vài tháng mùa mưa và chảy nhanh ra biển do địa hình dốc, đảo hẹp. Khả năng trữ phụ thuộc vào số hồ chứa có hạn, nên một mùa khô kéo dài hơn bình thường là đủ gây thiếu nước.
El Niño ảnh hưởng thế nào tới Philippines?
Khi El Niño xuất hiện, lượng mưa thường giảm và có thể dẫn tới hạn hán; khi La Niña xuất hiện, mưa thường nhiều hơn bình thường. Chu kỳ này lặp lại không đều, thường cách nhau vài năm, và cơ quan khí tượng công bố dự báo mùa để nông dân và ngành điện chuẩn bị.
Metro Manila từng thiếu nước sinh hoạt chưa?
Có. Vào tháng 3 năm 2019, nhiều khu vực bị gián đoạn cấp nước khi mực nước hồ xuống thấp. Phần lớn nước sinh hoạt cho vùng thủ đô đến từ một hệ thống hồ chứa phía bắc, mà hệ thống đó còn phục vụ tưới tiêu và phát điện — ba nhu cầu cạnh tranh nhau khi mực nước thấp.
Dùng nước ngầm thay thế được không?
Chỉ trong giới hạn. Khai thác quá mức gây lún đất ở vùng đồng bằng và gây xâm nhập mặn vào tầng nước ngọt ở vùng ven biển, mà tầng nước đã nhiễm mặn thì rất khó phục hồi. Giải bài toán thiếu nước bằng nước ngầm lại làm nặng thêm bài toán ngập vì lún đất.
