Một nước có vùng biển đa dạng nhất thế giới cũng nằm trong nhóm thải nhiều rác nhựa ra biển nhất. Nghe mâu thuẫn, nhưng hai điều này cùng đúng — và nguyên nhân không chỉ nằm ở ý thức người dân mà nằm ở cấu trúc của chính thị trường hàng tiêu dùng.
- Philippines thường được nêu trong nhóm các nước thải nhiều rác nhựa ra biển nhất theo các nghiên cứu quốc tế.
- Luật về quản lý chất thải rắn sinh thái được ban hành năm 2000, yêu cầu phân loại tại nguồn và cấm bãi rác lộ thiên.
- Luật về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất được ban hành năm 2022, buộc doanh nghiệp lớn thu hồi bao bì nhựa.
- Chương trình phục hồi sông Pasig ở Metro Manila nhận một giải thưởng quốc tế về sông vào năm 2018.
Nền kinh tế gói nhỏ
Bắt đầu từ nguyên nhân gốc.
Rất nhiều hàng tiêu dùng ở Philippines được bán theo gói nhỏ dùng một lần.
Dầu gội, cà phê, gia vị và nước giặt đều có dạng gói nhỏ.
Người thu nhập thấp mua từng gói vì không đủ tiền mua chai lớn.
Mua từng gói đắt hơn tính theo đơn vị nhưng vừa với túi tiền hằng ngày.
Các gói này gần như không tái chế được vì làm từ nhiều lớp vật liệu.
Đây là điểm mấu chốt khi bàn về rác nhựa ở đây: nó không phải vấn đề lãng phí mà là vấn đề nghèo — người ta mua gói nhỏ vì đó là mức chi trả được trong ngày.
Thu gom rác không phủ hết
Phần hạ tầng.
Nhiều khu dân cư không có dịch vụ thu gom rác thường xuyên.
Khu ven kênh và vùng xa là nơi thiếu nhất.
Không có chỗ đổ thì rác bị đốt hoặc bỏ xuống kênh.
Bãi chôn lấp hợp vệ sinh còn thiếu ở nhiều tỉnh.
Vận chuyển rác ở vùng đảo tốn kém hơn nhiều so với đất liền.
Điểm cuối là ràng buộc của kiểu hình quần đảo: ở một đảo nhỏ, đưa rác đi xử lý đúng cách có thể tốn hơn cả giá trị món hàng đã tạo ra rác đó.
Sông là đường ra biển của rác
Phần cơ chế.
Rác bỏ trên đất liền theo mưa chảy xuống kênh rạch.
Kênh đổ vào sông, sông đổ ra biển.
Mùa mưa là lúc lượng rác ra biển tăng mạnh nhất.
Các nghiên cứu quốc tế đã nêu tên một số sông ở Philippines trong nhóm mang nhiều rác nhựa ra biển.
Rác trôi nổi cũng làm tắc kênh và tăng ngập đô thị.
Đây là chỗ hai vấn đề gặp nhau: rác nhựa vừa là vấn đề môi trường biển vừa là nguyên nhân làm ngập nặng thêm, nên xử lý nó mang lại lợi ích kép.
Khung pháp lý đã có
Phần luật.
Luật về quản lý chất thải rắn sinh thái được ban hành năm 2000.
Luật yêu cầu phân loại rác tại nguồn và lập cơ sở thu hồi vật liệu ở cấp cơ sở.
Nó cũng cấm bãi rác lộ thiên.
Luật về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất được ban hành năm 2022.
Luật này buộc doanh nghiệp lớn thu hồi một tỉ lệ bao bì nhựa mình đưa ra thị trường.
Luật năm 2022 là thay đổi hướng tiếp cận quan trọng: trách nhiệm được chuyển một phần từ người tiêu dùng và chính quyền địa phương sang chính doanh nghiệp tạo ra bao bì.
Khoảng cách giữa luật và thực thi
Phần thực tế.
Luật năm 2000 đặt ra yêu cầu khá chặt nhưng thực thi không đồng đều.
Nhiều địa phương không đủ ngân sách lập cơ sở thu hồi vật liệu.
Phân loại tại nguồn đòi hỏi thay đổi thói quen của hàng triệu hộ.
Bãi rác lộ thiên vẫn tồn tại ở một số nơi dù bị cấm.
Năng lực tái chế trong nước còn hạn chế với một số loại nhựa.
Đây là mẫu quen thuộc trong chính sách môi trường: ban hành luật là bước dễ nhất, còn cấp ngân sách và duy trì thực thi qua nhiều nhiệm kỳ mới là phần khó.
Các nỗ lực đang có kết quả
Phần tích cực.
Chương trình phục hồi sông Pasig ở Metro Manila kéo dài nhiều thập niên.
Chương trình này nhận một giải thưởng quốc tế về sông vào năm 2018.
Nhiều địa phương đã cấm hoặc hạn chế túi nhựa dùng một lần.
Các mô hình cửa hàng bán hàng không bao bì đang xuất hiện ở đô thị.
Doanh nghiệp bắt đầu thử nghiệm bao bì tái nạp cho hàng tiêu dùng.
Mô hình tái nạp là hướng đáng chú ý nhất vì nó nhắm đúng nguyên nhân gốc: nó giữ được khả năng mua lượng nhỏ mà không tạo ra bao bì dùng một lần.
Áp lực khác lên biển
Phần bổ sung.
Nước thải sinh hoạt chưa xử lý là vấn đề ở nhiều đô thị ven biển.
Đó chính là lý do một hòn đảo du lịch nổi tiếng bị đóng cửa sáu tháng năm 2018.
Bồi lắng do phá rừng và khai khoáng làm đục nước và phủ lên rạn.
Nhiệt độ nước tăng gây tẩy trắng san hô theo đợt.
Đánh bắt quá mức làm giảm quần thể nhiều loài.
Năm áp lực này tác động cùng lúc: một rạn san hô vừa bị tẩy trắng vừa bị phủ bùn vừa bị đánh bắt quá mức thì khả năng phục hồi gần như không còn.
Điều một cá nhân làm được
Phần thực dụng, khép bài.
Giảm dùng bao bì dùng một lần khi có lựa chọn khác.
Mang rác của mình về nơi có hệ thống xử lý.
Ủng hộ cơ sở kinh doanh có thực hành giảm rác.
Tham gia các đợt dọn bờ biển tại địa phương.
Không thả bóng bay hay đồ nhựa ra môi trường.
Cần thành thật về mức tác động: hành động cá nhân quan trọng nhưng không đủ để giải quyết vấn đề có gốc ở cấu trúc thị trường và hạ tầng thu gom — phần lớn lời giải nằm ở chính sách và ở doanh nghiệp.
Rác nhựa ở Philippines là bài toán mà mọi nước đang phát triển có bờ biển dài đều gặp. Nó không giải được bằng việc trách người dân, vì nguyên nhân nằm ở chỗ hàng hoá được đóng gói thế nào và rác được thu gom tới đâu. Luật năm 2022 chuyển trách nhiệm về phía nhà sản xuất là bước đi đúng hướng, và kết quả của nó sẽ là điều đáng theo dõi trong những năm tới.
Vì sao Philippines thải nhiều rác nhựa ra biển?
Phần lớn do nền kinh tế gói nhỏ: rất nhiều hàng tiêu dùng bán theo gói dùng một lần vì người thu nhập thấp mua từng gói cho vừa túi tiền hằng ngày, mà các gói này gần như không tái chế được vì làm từ nhiều lớp vật liệu. Cộng thêm dịch vụ thu gom rác không phủ hết nhiều khu dân cư.
Philippines có luật gì về rác nhựa?
Luật về quản lý chất thải rắn sinh thái ban hành năm 2000 yêu cầu phân loại tại nguồn, lập cơ sở thu hồi vật liệu ở cấp cơ sở và cấm bãi rác lộ thiên. Luật về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất ban hành năm 2022 buộc doanh nghiệp lớn thu hồi một tỉ lệ bao bì nhựa mình đưa ra thị trường.
Rác nhựa liên quan gì tới ngập lụt?
Rác bỏ trên đất liền theo mưa chảy xuống kênh rạch rồi ra sông và ra biển, và rác trôi nổi làm tắc kênh cống nên làm ngập đô thị nặng thêm. Mùa mưa là lúc lượng rác ra biển tăng mạnh nhất, nên xử lý rác mang lại lợi ích kép cho cả môi trường biển lẫn chống ngập.
Cá nhân làm được gì?
Giảm dùng bao bì dùng một lần khi có lựa chọn khác, mang rác của mình về nơi có hệ thống xử lý, ủng hộ cơ sở kinh doanh có thực hành giảm rác, tham gia dọn bờ biển. Nhưng cần thành thật rằng hành động cá nhân không đủ — phần lớn lời giải nằm ở chính sách và ở doanh nghiệp.
